Ժամանակակից գենետիկական հետազոտությունները չեն հաստատում հին հույն պատմիչ Հերոդոտոսի վարկածը հայերի բալկանյան ծագման մասին և վկայում են Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության բազմահազարամյա գենետիկական անընդհատության մասին: Այս մասին «The Academy People» սրճարանում կայացած «Գենետիկան Հայաստանում. այսօր և վաղը» ինտերակտիվ հանդիպման ժամանակ հայտարարել է կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Լևոն Եպիսկոպոսյանը՝ ներկայացնելով մարդու պոպուլյացիոն գենետիկայի ոլորտում վերջին հետազոտությունների արդյունքները:
Գիտնականի խոսքով՝ հիմնական ապացույցը դարձել է 2025 թվականին «American Journal of Human Genetics» ամսագրում հրապարակված աշխատությունը: Հետազոտությունը հիմնված է ժամանակակից հայերի գենոմների և Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում հնագիտական պեղումներից ստացված հնագույն ԴՆԹ-ի նմուշների համեմատության վրա:
«Մենք տեսանք, որ ժամանակակից հայերը և հնագույն ԴՆԹ-ի նմուշները կազմում են մեկ միասնական կլաստեր: Ժամանակակից բնակչությունը համընկնում է հնագույնի հետ՝ սկսած նեոլիթի դարաշրջանից», — նշել է Եպիսկոպոսյանը:
Նրա խոսքով՝ խոսքը մոտ ութից տասը հազար տարի վաղեմություն ունեցող ժամանակահատվածի մասին է: Ստացված արդյունքները վկայում են տարածաշրջանի բնակչության գենետիկական անընդհատության մասին, որը նկատվում է հազարամյակների ընթացքում:
Վեցից ութ հազար տարվա գենետիկական անընդհատություն
Պրոֆեսորը պարզաբանել է, որ գենետիկական վերլուծության տարբեր մեթոդները թույլ են տալիս հայկական գենոֆոնդի անընդհատությունը հետագծել տարբեր խորություններով: Այսպես, միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի հետազոտությունները, որը փոխանցվում է բացառապես մայրական գծով, ցույց են տվել առնվազն ութ հազար տարվա անընդհատություն:
«Մենք ունենք մայրական գծով առնվազն ութ հազար տարվա գենետիկական անընդհատություն», — ասել է նա: Միևնույն ժամանակ, համալիր վերլուծությունը, որը ներառում է միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ն, Y-քրոմոսոմը և աուտոսոմային ԴՆԹ-ն, թույլ է տալիս խոսել ժամանակակից հայկական գենոֆոնդի մոտ վեց հազար տարվա անընդհատ գոյության մասին:
Եպիսկոպոսյանը նշել է, որ գիտնականներն արդեն ունեն նոր, դեռևս չհրապարակված տվյալներ, որոնք կարող են այդ սահմանը զգալիորեն հետ մղել՝ մինչև մոտ տասնհինգ հազար տարի: Սակայն նա ընդգծել է, որ խոսքը վերաբերում է բացառապես տարածաշրջանի բնակչության կենսաբանական անընդհատությանը, այլ ոչ թե ժամանակակից ընկալմամբ հայ ժողովրդի գոյությանը:
Ինչու են ԴՆԹ-ի տվյալները հակասում Հերոդոտոսի վարկածին
Հետազոտության գլխավոր եզրակացություններից մեկը գիտնականը համարում է Հերոդոտոսի այն վարկածի գենետիկական հաստատումների բացակայությունը, ըստ որի՝ հայերը Բալկաններից Փոքր Ասիա են տեղափոխվել փռյուգիացիների հետ միասին:
Եպիսկոպոսյանի խոսքով՝ այս վարկածը գոյություն է ունեցել շուրջ երկուուկես հազար տարի, սակայն փաստացի հիմնված է եղել միայն հույն-պարսկական պատերազմների ժամանակ հայ և փռյուգիացի ռազմիկների հագուստի նմանության վերաբերյալ Հերոդոտոսի դիտարկման վրա:
«Փաստորեն, եզրակացությունն արվել է միայն հագուստի հիման վրա: Այդ ժամանակ այլ ապացույցներ գոյություն չունեին», — նշել է պրոֆեսորը: Նոր հետազոտության մեջ գիտնականներն օգտագործել են ոչ միայն Հայաստանի ժամանակակից բնակիչների տվյալները, այլև հնագույն ԴՆԹ-ի հսկայական զանգված տարբեր տարածաշրջաններից՝ Բալկանյան թերակղզուց, Անատոլիայից, Արևելյան և Արևմտյան Հայաստանից:
Եպիսկոպոսյանի խոսքով՝ այս տվյալների համադրումը ցույց է տվել հայերի բալկանյան ծագման վարկածի գենետիկական հիմքերի բացակայությունը: «Մենք, պատկերավոր ասած, քարը քարի վրա չենք թողել այս վարկածից», — հայտարարել է նա:
Գենետիկան ժամանակակից ժողովուրդներին չի տեղափոխում խորը հնություն
Միևնույն ժամանակ, պրոֆեսորը հորդորել է ծայրահեղ զգուշությամբ մեկնաբանել հետազոտությունների արդյունքները: Նրա խոսքով՝ տարածված սխալ է այն պնդումը, թե ութ կամ տասնհինգհազարամյա գենետիկական անընդհատության մասին տվյալները նշանակում են հայերի՝ որպես ժողովրդի գոյությունը նման խորը հնության մեջ:
«Մենք չենք ասում, որ տասնհինգ կամ ութ հազար տարի առաջ այստեղ հայեր են ապրել: Մենք խոսում ենք ժամանակակից հայ բնակչության կենսաբանական, գենետիկական նախնիների մասին», — ընդգծել է գիտնականը:
Նա պարզաբանել է, որ էթնիկ պատկանելությունը չի կարելի որոշել միայն ԴՆԹ-ով: Հետազոտողի կարծիքով՝ հայերի մասին կարելի է խոսել միայն այն ժամանակ, երբ արդեն գոյություն ունեին հայերենը, կայուն մշակութային ավանդույթը և ձևավորվել էր պատմական հանրույթը:
«Հայեր կարող ենք անվանել մարդկանց այն ժամանակ, երբ նրանք արդեն խոսում էին հայերեն, երկար ժամանակ ապրում էին այս տարածքում և օժտված էին սեփական պատմամշակութային ավանդույթով», — նշել է Եպիսկոպոսյանը:
Գիտական հրապարակումից մինչև դասագրքեր
Պրոֆեսորն ընդգծել է, որ հետազոտության արդյունքների հրապարակումը գիտական աշխատանքի միայն առաջին փուլն է: Նրա խոսքով՝ հիմնարար բացահայտումները գործնական նշանակություն են ձեռք բերում միայն այն ժամանակ, երբ դառնում են կրթական համակարգի մաս:
«Գիտական արդյունքը հենց սկիզբն է: Հետո այն պետք է մտնի համալսարանական ծրագրեր, դպրոցական դասագրքեր և դառնա կրթության մաս», — ասել է գիտնականը: Միևնույն ժամանակ նա նշել է, որ չնայած հետազոտության հրապարակմանը ավելի քան մեկ տարի առաջ, դրա եզրակացություններն առայժմ գործնականում ներկայացված չեն կրթական ծրագրերում:
Եպիսկոպոսյանի կարծիքով՝ ժամանակակից գիտական տվյալների տարածմանը պետք է նպաստեն ոչ միայն գիտնականները, այլև զանգվածային լրատվամիջոցները, քանի որ հենց դա թույլ կտա հիմնարար հետազոտությունների արդյունքները հասանելի դարձնել լայն լսարանի համար:
