Ժամանակակից գենետիկան ավելի ու ավելի է դառնում ժողովուրդների հնագույն պատմության ուսումնասիրման հիմնական գործիքներից մեկը: Եթե գրավոր աղբյուրները թույլ են տալիս հետ հայացք գցել ընդամենը մի քանի հազարամյակ, ապա ԴՆԹ-ի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բնակչության ծագումը հետագծել շատ ավելի խորը և պատասխանել այն հարցերին, որոնք երկար ժամանակ մնում էին գիտական բանավեճերի առարկա:
Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Լևոն Եպիսկոպոսյանի խոսքով՝ հենց պոպուլյացիոն գենետիկան է այսօր օգնում հասկանալ, թե ինչ բաղադրիչներից է ձևավորվել հայկական գենոֆոնդը, որքանով է այն փոխվել հազարամյակների ընթացքում և ինչպիսի ազդեցություն են թողել դրա վրա բազմաթիվ գաղթերն ու նվաճումները:
Ինչ բաղադրիչներից է բաղկացած հայկական գենոֆոնդը
Գիտնականի խոսքով՝ ժամանակակից հայկական գենոֆոնդը չի կարելի առանձնապես բազմազան անվանել իր ծագմամբ: Այն ներառում է երկու հիմնական բաղադրիչ. առաջինը՝ կովկասյան, որը կապված է Հարավային Կովկասի հնագույն բնակչության՝ դեռևս խորը հնությունում այս տարածաշրջանում բնակվող որսորդների և հավաքչությամբ զբաղվողների հետ, և երկրորդը՝ մերձավորարևելյան բաղադրիչը, որը ձևավորվել է Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության և Առաջավոր Ասիայի հարևան տարածքների բազմահազարամյա շփումների արդյունքում:
Ընդ որում, եվրոպական տարրը ժամանակակից հայերի գենետիկական կազմում բավականին թույլ է արտահայտված: «Մեր գենոֆոնդը հիմնականում բաղկացած է տեղական կովկասյան և մերձավորարևելյան բաղադրիչներից: Եվրոպական բաղադրիչը ներկայացված է շատ աննշան չափով», — նշել է Եպիսկոպոսյանը:
Նրա խոսքով՝ նման կառուցվածքը բնորոշ է ոչ միայն հայերին, այլև Հարավային Կովկասի ժողովուրդների մեծ մասին։
Ինչու է եվրոպական բաղադրիչը նվազագույն ստացվել
Պրոֆեսորը սա բացատրում է նախևառաջ տարածաշրջանի աշխարհագրությամբ: Հազարամյակների ընթացքում Կովկասյան լեռնաշղթան եղել է հզոր բնական արգելք, որը զգալիորեն սահմանափակել է բնակչության տեղաշարժը հյուսիսի և հարավի միջև: Եպիսկոպոսյանի խոսքով՝ լեռնային համակարգը արդյունավետորեն խոչընդոտել է նոր պոպուլյացիաների զանգվածային ներթափանցմանը:
«Կովկասյան լեռնաշղթան շատ լուրջ արգելք էր: Այն հազարամյակների ընթացքում արդյունավետորեն սահմանափակում էր բնակչության ներհոսքը», — նշել է գիտնականը: Հենց այդ պատճառով էլ եվրոպական գենետիկական ներդրումը Հարավային Կովկասի բնակչության մեջ զգալիորեն ավելի քիչ է ստացվել, քան կարելի էր ակնկալել՝ հաշվի առնելով միայն տարածաշրջանի աշխարհագրական մոտիկությունը Եվրոպային:
Հետազոտողի կարծիքով՝ ժամանակակից գենետիկական տվյալները թույլ չեն տալիս Հարավային Կովկասի բնակչությունը բնութագրել որպես գերազանցապես եվրոպական ծագում ունեցող:
Որքանով են փոխել հայկական գենոֆոնդը բազմաթիվ նվաճումները
Ամենահաճախ տրվող հարցերից մեկը մնում է վերջին մեկուկես հազար տարվա ընթացքում Հայաստանի տարածքում տեղի ունեցած բազմաթիվ ներխուժումների ազդեցությունը:
Խոսքը նախևառաջ տարբեր թյուրքալեզու ցեղերի տեղաշարժերի և արշավանքների մասին է, որոնք պատմականորեն հսկայական քաղաքական ազդեցություն են ունեցել տարածաշրջանի վրա: Սակայն, Եպիսկոպոսյանի խոսքով, գենետիկական պատկերն այլ տեսք ունի:
Y-քրոմոսոմի հետազոտությունը, որը փոխանցվում է բացառապես տղամարդկանց գծով, ցույց է տվել կենտրոնասիական թյուրքական պոպուլյացիաների չափազանց աննշան ներդրումը ժամանակակից հայկական գենոֆոնդում:
«Մենք տեսնում ենք, որ թյուրքալեզու եկվորների ազդեցությունը գրեթե բացակայում է: Առավելագույն ցուցանիշը կազմում է մոտ 0,5 տոկոս», — նշել է պրոֆեսորը: Նմանատիպ արդյունքներ են ստացվել նաև միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի հետազոտության ժամանակ:
Շուրջ չորս հարյուր նմուշների վերլուծության ընթացքում հետազոտողները հայտնաբերել են կենտրոնասիական ծագման միտոքոնդրիումային գծի առկայության միայն մեկ դեպք: Գիտնականի խոսքով՝ նման արդյունքները ցույց են տալիս, որ լայնածավալ քաղաքական փոփոխությունները հեռու են միշտ նույնպիսի լայնածավալ բնակչության փոփոխությամբ ուղեկցվելուց:
Նույնիսկ տարբեր պետությունների դարավոր տիրապետությունը և բազմաթիվ միգրացիոն գործընթացները չեն հանգեցրել հայ բնակչության գենետիկական կորիզի էական վերակառուցմանը:
Պատմական Հայաստանը պահպանվել է գենետիկական քարտեզի վրա
Հետազոտությունների ևս մեկ հետաքրքիր ուղղություն է դարձել հայկական գենոֆոնդի աշխարհագրության ուսումնասիրությունը: Եպիսկոպոսյանի խոսքով՝ հետազոտողների միջազգային խումբը կառուցել է տարածաշրջանի բնակչության գենետիկական նմանության քարտեզը:
Արդյունքները ցույց են տվել, որ առավելագույն գենետիկական մոտիկության տարածքը գրեթե համընկնում է Պատմական Հայաստանի սահմանների հետ: «Եթե ուշադիր նայենք քարտեզին, ապա ամենամեծ գենետիկական նմանության գոտին զարմանալիորեն համապատասխանում է Պատմական Հայաստանի տարածքին», — պատմել է գիտնականը:
Նա ընդգծել է, որ այս աշխատանքը կատարվել է հետազոտողների միջազգային կոլեկտիվի կողմից, որում ընդգրկվել են մասնագետներ Հայաստանից, Գերմանիայից, Մեծ Բրիտանիայից, Էստոնիայից և Ռուսաստանից: Պրոֆեսորի կարծիքով՝ սա ստացված արդյունքները դարձնում է առավել համոզիչ:
Հետազոտությունը վկայում է, որ հայկական գենոֆոնդը մինչ օրս ամենալայնն է ներկայացված հենց Պատմական Հայաստանի տարածքում՝ չնայած բազմաթիվ պատերազմներին, գաղթերին և պետական սահմանների փոփոխություններին:
